सुदिप दिलीप घोलप (MA, LLB)

भारतीय लोकशाही ही जगातील सर्वात जिवंत आणि गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे. निवडणुकीच्या प्रचारकाळात सभांमध्ये उमटणाऱ्या टाळ्यांचा कडकडाट, गर्दीचा उत्साह आणि नेत्यांच्या भाषणांची जादू पाहता, विजय कोणाचा होईल याचा अंदाज येणे सोपे वाटते. पण निकालाच्या दिवशी अनेकदा हे चित्र उलटे पडते. सभेतील ‘हवा’ आणि मतपेटीतील ‘मत’ यातील हा फरक समजून घेण्यासाठी मतदाराच्या मनाच्या गाठोड्यात डोकावणे गरजेचे आहे. हे केवळ राजकीय गणित नाही, तर एक गहन मानसशास्त्रीय प्रक्रिया आहे, ज्यात विकासाचे कौतुक आणि भावनिक बंधन यांचा संघर्ष दिसतो.

सभांमध्ये नेते जेव्हा शाळा, रस्ते, रोजगार आणि प्रगतीच्या मुद्द्यांवर बोलतात, तेव्हा जनता मनापासून टाळ्या वाजवते. हे कौतुक खरे असते, पण ते पाहुण्यासारखे असते – क्षणिक आणि बाह्य. जेव्हा मतदार ईव्हीएमसमोर उभा राहतो, तेव्हा त्याच्या मनात विकास नव्हे, तर ‘आपला माणूस’, ‘आपली जात’ किंवा ‘समोरच्याची भीती’ असते. हे ‘इनडायरेक्ट’ सत्य आहे. विकास हे मतदाराला आकर्षित करते, पण मतदान हे नातेसंबंधांसारखे निभावले जाते. उदाहरणार्थ, एखाद्या नेत्याने कितीही विकासकामे केली तरी, मतदाराला वाटले की ‘आपल्या समुदायाला धोका आहे’, तर तो विकास विसरून भावनिक निवड करतो. यामुळे सभेतील उत्साह आणि निकालातील वास्तव यात जमीन-अस्मानाचा फरक पडतो.

या फरकाचे आणखी एक कारण म्हणजे ‘बोलके समर्थक’ आणि ‘सायलेंट मतदार’ यांच्यातील अंतर. जे लोक रॅलीत झेंडे घेऊन नाचतात, सोशल मीडियावर पोस्ट टाकतात आणि आवाज मोठा करतात, ते वातावरण तयार करतात. पण निकाल ठरवतो तो ‘सायलेंट’ मतदार, जो सभेत जात नाही, फेसबुकवर व्यक्त होत नाही. तो शांतपणे घरी बसून गेल्या पाच वर्षातील स्वतःचा फायदा-तोटा आणि मनातील ‘सुरक्षितता’ जोखतो. हे मतदार गर्दीचा भाग नसतात, तरी ते बहुसंख्य असतात. त्यामुळे सभेतील गर्दी हा विजयाचा अंदाज नाही, तर केवळ एक भ्रम आहे.

प्रचाराच्या शेवटच्या ४८ तासांत होणारा ‘अदृश्य’ खेळ हा निकाल पलटवण्याचे मुख्य कारण आहे. जेव्हा अधिकृत प्रचार थांबतो, तेव्हा भीती आणि आमिषांचे गणित सुरू होते. “जर तो जिंकला तर तुमचे काय होईल?” ही एकच भीती हजारो विकासकामांवर भारी पडते. यात विकासाचा रिपोर्ट कार्ड बाजूला पडतो आणि भावनिक ब्लॅकमेलिंग पुढे येते. हे दर्शवते की निवडणुका ‘हवेवर’ नाहीत, तर ‘हिशोबावर’ लढल्या जातात.

शेवटी, मोठ्या सभा हे एक प्रकारचे ‘इव्हेंट’ असतात. तिथली गर्दी अर्धी तमाशा पाहण्यासाठी येते. टाळ्यांचा कडकडाट हा समर्थन नव्हे, तर क्षणिक उत्साह असतो. निकालाच्या दिवशी हा उत्साह गायब होतो आणि उरते ती जमिनीवरची गणिते – जात, धर्म, भीती आणि वैयक्तिक हितसंबंध. देशातील मतदाराचे मन हे जगातील सर्वात मोठे कोडे आहे, कारण ते ‘प्रगती’ बघून नव्हे, तर ‘धोका’ ओळखून बदलते.

राजकीय पक्षांनी हे समजून घेणे गरजेचे आहे. फक्त सभांवर अवलंबून राहून विजयाची स्वप्ने पाहणे धोकादायक आहे. खरा विजय मिळवायचा असेल, तर मतदाराच्या मनातील ‘सायलेंट’ भावना समजून घ्या, भीती दूर करा आणि खरे हिशोब सादर करा. अन्यथा, सभेतील टाळ्या फक्त आठवण राहतील, निकाल मात्र वेगळाच असेल.