भारतीय संस्कृती आणि धर्माच्या इतिहासात गौतम बुद्ध यांचे स्थान अतिशय महत्त्वाचे आहे. बौद्ध धर्माचे संस्थापक म्हणून त्यांचा प्रभाव भारतापुरता मर्यादित नसून, तो जगभर पसरलेला आहे. बौद्ध तत्त्वज्ञान शांती, करुणा आणि समानतेचा संदेश देते, जो आजच्या काळातही तितकाच प्रासंगिक आहे. मात्र, अलीकडेच काही राजकीय नेत्यांनी गौतम बुद्ध यांना हिंदू धर्मातील विष्णूचा अवतार म्हणून पुढे करण्याचा प्रयत्न केला आहे. या वक्तव्याने नवा वाद निर्माण झाला असून, बौद्ध अनुयायांमध्ये असंतोष पसरला आहे. या संवेदनशील विषयावर भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) नेत्यांनी अधिक सावधगिरी बाळगण्याची गरज आहे, अन्यथा सामाजिक सलोखा धोक्यात येऊ शकतो.

वादाचे मूळ आणि संवेदनशीलता

हिंदू धर्मातील काही पुराणांमध्ये गौतम बुद्ध यांना विष्णूचा नववा अवतार मानले गेले आहे. ही संकल्पना प्रामुख्याने वैष्णव परंपरेत आढळते, जिथे बुद्धांचा उल्लेख दशावतारांमध्ये होतो. मात्र, बौद्ध धर्म स्वतःला स्वतंत्र धर्म म्हणून पाहतो आणि बुद्धांना अवतार मानण्याची संकल्पना बौद्ध अनुयायांना मान्य नाही. बौद्ध धर्मात गौतम बुद्ध हे एक मानव, एक प्रबुद्ध गुरू मानले जातात, ज्यांनी स्वतःच्या आत्मशोधातून निर्वाण प्राप्त केले. त्यांना दैवी अवतार मानणे, बौद्ध धर्माच्या मूळ तत्त्वांशी विसंगत आहे आणि यामुळे बौद्ध समुदायाच्या धार्मिक भावना दुखावल्या जाऊ शकतात.

राजकीय हेतू आणि सामाजिक परिणाम

अलीकडील काळात काही भाजप नेत्यांनी बुद्धांना विष्णूचा अवतार म्हणून पुढे करण्याचा प्रयत्न केला आहे. यामागे राजकीय हेतू असू शकतात, जसे की हिंदू आणि बौद्ध समुदायांमध्ये एकता प्रस्थापित करणे किंवा बौद्ध धर्माला हिंदू धर्माच्या चौकटीत सामावून घेणे. मात्र, अशा वक्तव्यांचा परिणाम उलट होऊ शकतो. बौद्ध समुदाय, विशेषतः दलित आणि इतर उपेक्षित घटक, ज्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रेरणेने बौद्ध धर्म स्वीकारला, ते याला त्यांच्या धार्मिक ओळखीवरील हल्ला मानतात. यामुळे सामाजिक तणाव वाढण्याची शक्यता आहे. काही कार्यकर्त्यांनी तर अशा वक्तव्यांविरोधात अनुसूचित जाती/जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायदा (ऍट्रॉसिटी कायदा) अंतर्गत कारवाईचा इशारा दिला आहे, जो या प्रकरणाची गांभीर्य दर्शवतो.

सावधगिरी आणि संवादाची गरज

भारतासारख्या बहुधार्मिक आणि बहुसांस्कृतिक देशात धार्मिक संवेदनशीलतेचा आदर करणे अत्यंत गरजेचे आहे. राजकीय नेत्यांनी आपल्या वक्तव्यांमुळे कोणत्याही समुदायाच्या भावना दुखावणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. गौतम बुद्ध यांचे व्यक्तिमत्त्व आणि तत्त्वज्ञान सर्वसमावेशक आहे, आणि त्यांना कोणत्याही एका धर्माच्या चौकटीत बंदिस्त करणे त्यांच्या विचारांचा अवमान ठरू शकतो. भाजपच्या नेत्यांनी या विषयावर बोलताना ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांचा विचार करावा आणि बौद्ध समुदायाशी संवाद साधून त्यांच्या भावना समजून घ्याव्यात. 

त्यामुळे, या वादावर तोडगा काढण्यासाठी सरकार आणि राजकीय पक्षांनी बौद्ध धर्मगुरू, तज्ज्ञ आणि समुदायाच्या प्रतिनिधींशी चर्चा करावी. धार्मिक एकतेचा संदेश देताना कोणत्याही समुदायाची ओळख नाकारली जाऊ नये. तसेच, सामाजिक सलोखा राखण्यासाठी शालेय अभ्यासक्रमात बौद्ध धर्माच्या स्वतंत्र आणि वैशिष्ट्यपूर्ण इतिहासाचा समावेश करावा, जेणेकरून पुढील पिढीला याची योग्य माहिती मिळेल.

गौतम बुद्ध यांचा वारसा हा भारताच्या सांस्कृतिक वैभवाचा अविभाज्य भाग आहे. त्यांना विष्णूचा अवतार म्हणून पुढे करणे हा केवळ धार्मिकच नव्हे, तर सामाजिक आणि राजकीयदृष्ट्याही संवेदनशील मुद्दा आहे. भाजपच्या नेत्यांनी अशा वक्तव्यांपासून परावृत्त होऊन सर्वधर्मसमभावाचा आदर्श पुढे न्यावा. सामाजिक सलोखा आणि परस्पर आदर हेच भारताच्या खऱ्या ताकदीचे प्रतीक आहे. बुद्धांचा शांतीचा संदेश हाच या वादाचा खरा मार्गदर्शक ठरू शकतो.