पालिका प्रशासन/सुदिप घोलप : नवी मुंबई महानगरपालिका, जी स्वच्छता आणि नियोजनबद्ध शहरासाठी नेहमीच कौतुकास पात्र ठरते, तिने आता एक ‘क्रांतिकारी’ तंत्रज्ञानाचा अवलंब करून सर्वांचे लक्ष वेधले आहे. सिमेंट काँक्रिटच्या रस्त्यांवर पडलेल्या भेगा भरण्यासाठी महानगरपालिकेने ‘डांबर’ या जुन्या मित्राचा आधार घेतला आहे. होय, तुम्ही बरोबर वाचलं! २१व्या शतकातील अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या युगात, जिथे जगभरात सेल्फ-हीलिंग काँक्रिट आणि पॉलिमर-बेस्ड फिलर्सचा बोलबाला आहे, तिथे आपली प्रिय NMMC डांबराच्या ‘जादुई’ गुणधर्मांवर भाळली आहे. याला खरोखरच नवीन टेक्नॉलॉजी म्हणायचे की प्रशासनाची उपहासास्पद थट्टा, हा प्रश्न मात्र अनुत्तरित आहे.

नवी मुंबईतील सिमेंट काँक्रिटचे रस्ते, जे त्यांच्या टिकाऊपणासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी प्रसिद्ध आहेत, काही काळापासून भेगा आणि खड्ड्यांनी त्रस्त आहेत. यामागील कारणे अनेक असू शकतात—खराब बांधकाम, अतिवृष्टी, किंवा कदाचित प्रशासनाचे ‘नजरचुकीने’ झालेले दुर्लक्ष. पण या समस्येवर NMMC ने जो उपाय शोधला, तो पाहून सामान्य नागरिकांचे डोळे विस्फारले आहेत. डांबर, जे गेल्या शतकात गावातील कच्च्या रस्त्यांना चकचकीत करण्यासाठी वापरले जायचे, तेच आता सिमेंटच्या भेगा भरण्यासाठी ‘नवीन तंत्रज्ञान’ म्हणून सादर केले जात आहे. 

महानगरपालिकेच्या एका अधिकाऱ्याने (ज्यांनी नाव न छापण्याची विनंती केली, कदाचित लाजिरवाणेपणामुळे) सांगितले, “डांबर हा अत्यंत किफायतशीर आणि जलद उपाय आहे. सिमेंटच्या भेगा भरण्यासाठी आम्ही डांबराचा वापर करतोय, कारण ते सहज उपलब्ध आहे आणि काम लवकर होते.” पण हा ‘जलद उपाय’ किती टिकाऊ आहे, याबद्दल त्यांनी मौन बाळगणे पसंत केले. खरे तर, डांबर आणि सिमेंट काँक्रिट यांचे थर्मल विस्तार गुणधर्म वेगळे असल्याने, डांबराने भरलेल्या भेगा काही महिन्यांतच पुन्हा उखडण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. पण NMMC ला याची फिकीर आहे, असे दिसत नाही.

नवी मुंबईतील नागरिक, जे NMMC च्या स्वच्छता आणि नियोजनाच्या गप्पांवर विश्वास ठेवून इथे स्थायिक झाले, आता या ‘नव्या तंत्रज्ञानावर’ संतापले आहेत. “सिमेंटच्या रस्त्यावर डांबर? हे तर जणू मर्सिडीजच्या बोनेटवर सायकलचे टायर लावण्यासारखे आहे! आम्ही कर भरतो, पण बदल्यात आम्हाला असे हास्यास्पद उपाय मिळतात.” तर, जगभरात सेल्फ-हीलिंग काँक्रिट, इपॉक्सी फिलर्स, आणि पॉलिमर-बेस्ड सोल्युशन्सचा वापर होतोय, मग NMMC ला डांबरच का सुचले? याला नवीन टेक्नॉलॉजी म्हणायचे की निधी वाचवण्याचा जुगाड?” अशी मतं नागरिकांनी पालिका प्रशासन वृतसमूहाकडे व्यक्त केली आहेत.

सोशल मीडियावरही NMMC च्या या ‘इनोव्हेशन’ची खिल्ली उडवली जात आहे. एका ट्विटर युजरने लिहिले, “NMMC ची नवी टेक्नॉलॉजी: सिमेंटच्या रस्त्यावर डांबर टाकून भेगा भरा आणि पावसाळ्यात खड्डे फ्री मिळवा! #NaviMumbaiSmartCity” दुसऱ्या युजरने तर मिम शेअर केले, ज्यामध्ये NMMC चा लोगो आणि डांबराचा डबा एकत्र दाखवून कॅप्शन लिहिले, “नवी मुंबईचे भविष्य: डांबराने रंगवलेले!”

जागतिक पातळीवर सिमेंट काँक्रिटच्या रस्त्यांवरील भेगा भरण्यासाठी अनेक प्रगत तंत्रज्ञान उपलब्ध आहेत. उदाहरणार्थ, सेल्फ-हीलिंग काँक्रिटमध्ये बॅक्टेरिया आणि कॅल्शियम लॅक्टेटचा वापर केला जातो, ज्यामुळे भेगा आपोआप भरल्या जातात. इपॉक्सी आणि पॉलिमर-बेस्ड फिलर्स टिकाऊ आणि सिमेंटशी सुसंगत असतात. नेदरलँड्स आणि जपानसारख्या देशांनी तर पोरस काँक्रिट आणि हायब्रिड मटेरियल्सचा वापर करून रस्त्यांचे आयुष्य वाढवले आहे. पण NMMC ने या सर्वांना नाकारत डांबराचा ‘स्वदेशी’ उपाय निवडला आहे, जो कदाचित त्यांच्या बजेटला आणि ‘कामचलाऊ’ मानसिकतेला सोयीचा वाटला असावा.

डांबराचा वापर केवळ तांत्रिकदृष्ट्या चुकीचा नाही, तर पर्यावरणाच्या दृष्टिकोनातूनही हानिकारक आहे. डांबर उत्पादन प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणात कार्बन उत्सर्जन होते, आणि त्याचा वापर केल्याने रस्त्यांचे तापमान वाढून ‘हिट आयलँड’ प्रभाव निर्माण होतो. याउलट, आधुनिक तंत्रज्ञान पर्यावरणस्नेही आणि टिकाऊ आहे. पण NMMC च्या अधिकाऱ्यांना हे सांगणार कोण? कदाचित त्यांना वाटत असेल की, डांबराने भरलेल्या भेगा आणि त्यातून निर्माण होणारे खड्डे हे नवी मुंबईच्या ‘स्मार्ट सिटी’ स्वप्नाचा अविभाज्य भाग आहेत!

या सर्व टीकेला उत्तर देताना पालिकेच्या एका अभियंत्याने सांगितले की, “आम्ही डांबराचा वापर तात्पुरता उपाय म्हणून करत आहोत. भविष्यात आम्ही अधिक प्रगत तंत्रज्ञानाचा अवलंब करू.” पण हा ‘तात्पुरता उपाय’ किती वर्षे चालणार, आणि किती खड्ड्यांची निर्मिती करणार, याबद्दल त्यांनी मौन बाळगले. खरे तर, NMMC ची ही ‘तात्पुरती’ मानसिकता गेल्या अनेक वर्षांपासून रस्त्यांच्या दुरवस्थेचे कारण आहे, आणि नागरिकांना याची किंमत मोजावी लागत आहे—वाहनांच्या दुरुस्तीच्या खर्चात आणि वाहतूक कोंडीच्या त्रासात.

नवी मुंबईतील नागरिकांनी आता प्रशासनाला जागे करण्यासाठी सोशल मीडियावर मोहीम सुरू केली आहे. #NoMoreTar आणि #SmartRoadsForNaviMumbai या हॅशटॅग्सद्वारे ते आधुनिक तंत्रज्ञानाची मागणी करत आहेत. काही सामाजिक कार्यकर्त्यांनी तर RTI दाखल करून या ‘डांबरी क्रांती’मागील खर्च आणि ठेकेदारांचे तपशील मागितले आहेत. यातून काही धक्कादायक खुलासे होण्याची शक्यता आहे, जसे की, डांबराच्या नावाखाली किती निधी ‘खड्ड्यात’ गेला!

NMMC च्या या ‘नवीन टेक्नॉलॉजी’ने एक गोष्ट स्पष्ट झाली आहे—प्रशासनाला खरोखरच नागरिकांच्या सोयीपेक्षा आपल्या सोयीचीच काळजी आहे. डांबराने भेगा भरणे हे नवीन तंत्रज्ञान नाही, तर जुन्या मानसिकतेचे आणि निष्क्रियतेचे प्रतीक आहे. नवी मुंबईच्या नागरिकांना आता प्रश्न पडला आहे—आम्ही स्मार्ट सिटीचे स्वप्न पाहायचे की डांबराने रंगवलेल्या खड्ड्यांमध्ये अडकायचे? NMMC ने यावर आत्मचिंतन करावे, आणि खऱ्या अर्थाने आधुनिक, टिकाऊ उपायांचा अवलंब करावा. तोपर्यंत, नवी मुंबईकरांना डांबराच्या ‘जादुई’ रस्त्यांवरून प्रवास करताना हसावे की रडावे, हेच कळेनासे झाले आहे!