पत्रकारिता हा लोकशाहीचा चौथा आधारस्तंभ मानला जातो. समाजाला माहिती पुरवणे, सत्य उजेडात आणणे आणि सत्ताधाऱ्यांना जबाबदार धरणे हे पत्रकारांचे प्राथमिक कर्तव्य आहे. विशेषतः राजकीय वृत्तांकन करताना पत्रकारांवर मोठी जबाबदारी येते, कारण त्यांच्या लिखाणाचा थेट परिणाम जनमतावर, सामाजिक वातावरणावर आणि कधीकधी देशाच्या स्थैर्यावरही होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत पत्रकारांनी मर्यादा पाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. नुकत्याच एका राजकीय नेत्याने पत्रकारांना उद्देशून केलेल्या विधानात, “पत्रकारांनी राजकीय वृत्तांकन करताना मर्यादा पाळाव्यात, अन्यथा रोष ओढवून घ्याल,” असे म्हटले आहे. या विधानाने पत्रकारितेच्या स्वातंत्र्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले असले, तरी यातून पत्रकारितेच्या मर्यादांचा विचार करण्याची गरजही अधोरेखित होते.

राजकीय वृत्तांकन करताना पत्रकारांनी सत्य, निष्पक्षता आणि जबाबदारी यांचा समतोल राखणे अपेक्षित आहे. मात्र, आजच्या स्पर्धात्मक आणि डिजिटल युगात, प्रसिद्धी आणि टीआरपीच्या शर्यतीत काही पत्रकार आणि माध्यमे या मर्यादांचे उल्लंघन करताना दिसतात. खळबळजनक मथळे, अपूर्ण माहितीवर आधारित बातम्या, पक्षपाती अहवाल किंवा वैयक्तिक हल्ले यामुळे पत्रकारितेची विश्वासार्हता धोक्यात येते. अशा वृत्तांकनामुळे केवळ समाजात गैरसमज आणि तणाव निर्माण होत नाही, तर पत्रकारांवरील विश्वासही कमी होतो. अशा परिस्थितीत पत्रकारांनी स्वतःच्या भूमिकेचा पुनर्विचार करणे गरजेचे आहे.

दुसरीकडे, पत्रकारांना धमकावणे किंवा त्यांच्या स्वातंत्र्यावर गदा आणण्याचा प्रयत्न करणे हे लोकशाहीसाठी घातक आहे. पत्रकारांचे स्वातंत्र्य हे लोकशाहीच्या यशस्वीतेची गुरुकिल्ली आहे. राजकीय नेते किंवा सत्ताधारी यांनी पत्रकारांना मर्यादा घालण्याचा प्रयत्न केला, तर तो अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर आघात ठरतो. पत्रकारांना त्यांचे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी मोकळीक असणे आवश्यक आहे, परंतु ही मोकळीक बेलगाम नसावी. पत्रकारांनी स्वतःहून नैतिक मर्यादांचे पालन केले, तर बाहेरून अशा धमक्यांना निमंत्रण मिळणार नाही.

पत्रकारितेच्या मर्यादांचा विचार करताना काही मूलभूत तत्त्वे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे. पहिले, वृत्तांकन नेहमी सत्य आणि तथ्यांवर आधारित असावे. दुसरे, वैयक्तिक हल्ले किंवा खालच्या पातळीवरील टीका टाळावी. तिसरे, राजकीय पक्ष किंवा नेत्यांबद्दल पक्षपात न ठेवता निष्पक्षपणे माहिती मांडावी. चौथे, समाजात तणाव निर्माण होईल अशा संवेदनशील मुद्द्यांवर वृत्तांकन करताना विशेष काळजी घ्यावी. या तत्त्वांचे पालन केल्यास पत्रकारिता आपली विश्वासार्हता टिकवून ठेवेल आणि समाजाला योग्य दिशा दाखवेल.

शेवटी, पत्रकारांनी आपल्या स्वातंत्र्याचा वापर जबाबदारीने करणे आवश्यक आहे. राजकीय वृत्तांकन हे समाजाला माहिती देण्याचे आणि लोकशाहीला बळकट करण्याचे साधन आहे, ते द्वेष पसरवण्याचे किंवा समाजाला विभागण्याचे हत्यार बनता कामा नये. त्याचवेळी, सत्ताधाऱ्यांनीही पत्रकारांना धमकावण्याऐवजी संवादाचा मार्ग स्वीकारावा. पत्रकार आणि सत्ताधारी यांच्यातील सुसंवाद आणि परस्पर आदर हाच खऱ्या अर्थाने लोकशाहीचा विजय ठरेल. पत्रकारांनी मर्यादा पाळाव्यात, पण त्या मर्यादा स्वयंनियंत्रणातून याव्यात, बाहेरून लादलेल्या नसाव्यात. – सुदिप दिलीप घोलप (मुख्य संपादक, पालिका प्रशासन)