नवी मुंबई, एक नियोजित शहर आणि स्वच्छतेसाठी देशात मानांकन मिळवणारे ठिकाण, गेल्या काही कालावधीपासून सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांमुळे (Sewage Treatment Plants – STPs) निर्माण होणाऱ्या दुर्गंधीच्या समस्येमुळे चर्चेत आहे. नवी मुंबई महानगरपालिका (NMMC) स्वच्छता आणि पर्यावरण संरक्षणासाठी वचनबद्ध असली, तरी या प्रकल्पांमुळे स्थानिक रहिवाशांना होणारा त्रास आणि त्यामागील कारणे यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ही समस्या केवळ तांत्रिकच नाही, तर सामाजिक आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाची आहे.

दुर्गंधीची कारणे: सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांमधून दुर्गंधी पसरण्याची अनेक कारणे आहेत. प्रथम, सांडपाण्यातील सेंद्रिय पदार्थांचे जैविक विघटन होताना हायड्रोजन सल्फाइड (H₂S) आणि मिथेनसारखे वायू तयार होतात, जे तीव्र दुर्गंधीचे स्रोत आहेत. नवी मुंबईतील काही प्रकल्पांमध्ये अपुरी देखभाल, जुनाट तंत्रज्ञान, आणि अपुरा वायुवीजन व्यवस्था यामुळे हे वायू वातावरणात पसरतात. दुसरे, सांडपाण्याचे प्रमाण आणि त्यातील रासायनिक घटकांचे वाढते प्रमाण, विशेषतः औद्योगिक सांडपाणी, प्रक्रिया प्रकल्पांवर अतिरिक्त ताण निर्माण करते. यामुळे प्रक्रिया अपूर्ण राहून दुर्गंधी वाढते. तिसरे, प्रकल्पांच्या आसपासच्या परिसरात अपुरी हरित पट्टा (Green Buffer Zone) आणि गंधनियंत्रण यंत्रणा (Odor Control Systems) यांचा अभाव ही समस्या गंभीर करतो. उदाहरणार्थ, सिवूडस, नेरूळ, वाशी, आणि कोपरखैरणे येथील प्रकल्पांजवळील रहिवासी भागातून दुर्गंधीच्या तक्रारी वारंवार येतात.

प्रशासकीय आणि सामाजिक परिणाम: नवी मुंबई महानगरपालिकेने स्वच्छ भारत अभियानात उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे, परंतु सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांच्या दुर्गंधीमुळे स्थानिक रहिवाशांमध्ये असंतोष वाढत आहे. ही समस्या केवळ पर्यावरणीय नाही, तर ती सार्वजनिक आरोग्याशीही निगडित आहे. दुर्गंधीमुळे श्वसनाचे विकार, डोकेदुखी, आणि मानसिक तणाव यांसारख्या समस्या उद्भवतात. याशिवाय, रहिवासी भागात दुर्गंधी पसरल्याने मालमत्तांचे मूल्य कमी होणे आणि स्थानिक व्यवसायांवर परिणाम होणे यासारखे आर्थिक नुकसानही होत आहे. स्थानिक नागरिकांनी अनेकदा तक्रारी नोंदवल्या, परंतु प्रशासकीय पातळीवर त्वरित उपाययोजना होत नसल्याने त्यांचा विश्वास कमी होत आहे.

उपाय आणि भविष्यातील दिशा:  या समस्येवर मात करण्यासाठी नवी मुंबई महानगरपालिकेने तातडीने पावले उचलणे गरजेचे आहे. प्रथम, सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, मेम्ब्रेन बायोरिएक्टर (MBR) किंवा मूव्हिंग बेड बायोफिल्म रिएक्टर (MBBR) सारख्या प्रगत तंत्रज्ञानामुळे प्रक्रिया कार्यक्षमता वाढेल आणि दुर्गंधी कमी होईल. दुसरे, गंधनियंत्रण यंत्रणा जसे की बायो-फिल्टर्स, कार्बन फिल्टर्स, आणि केमिकल स्क्रबर्स यांचा वापर वाढवावा. तिसरे, प्रकल्पांच्या आसपास हरित पट्टा विकसित करून दुर्गंधीचा प्रसार कमी करता येईल. याशिवाय, नियमित देखभाल, तंत्रज्ञांचे प्रशिक्षण, आणि औद्योगिक सांडपाण्याचे कठोर नियमन यावर भर द्यावा.

तर, नागरिकांचा सहभागही तितकाच महत्त्वाचा आहे. सांडपाण्यात रासायनिक पदार्थ, तेल, आणि घनकचरा टाकणे टाळण्यासाठी जनजागृती मोहिमा राबवाव्यात. स्थानिक स्वराज्य संस्था आणि रहिवासी यांच्यात संवाद वाढवून तक्रारींचे त्वरित निराकरण करणे आवश्यक आहे. नवी मुंबई महानगरपालिकेने आपली स्वच्छतेची प्रतिमा कायम ठेवण्यासाठी आणि नागरिकांचा विश्वास टिकवण्यासाठी या समस्येला प्राधान्य द्यावे.

नवी मुंबईतील सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांमुळे निर्माण होणारी दुर्गंधी ही केवळ तांत्रिक समस्या नसून, ती प्रशासकीय कार्यक्षमता आणि नागरिकांच्या जीवनमानाशी निगडित आहे. आधुनिक तंत्रज्ञान, कठोर नियमन, आणि नागरिकांचा सहभाग यांच्या समन्वयाने ही समस्या सोडवता येईल. नवी मुंबईला खऱ्या अर्थाने स्वच्छ आणि सुंदर शहर बनवण्यासाठी महानगरपालिकेने या आव्हानाला संधी म्हणून स्वीकारावे आणि ठोस पावले उचलावीत.